صفحه اصلی تولیدات ویژه سایت عكس جاذبه های تاریخی و طبیعی
صنایع دستی زنجان مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
(1 رای)
چهارشنبه, 24 آبان 1391

صنایع دستی زنجان

صنایع دستی زنجان(Crafts)

صنایع دستی زنجان عبارتند از: چاروق دوزی، ملیله کاری شامل سینی، سرویس بشقاب کاسه و وسایل مصرفی، چاقو سازی شامل کارد آشپز خانه و میوه خوری و همچنین قندشکن، گلیم بافی، تذهیب، تراش سنگ‌های قیمتی، رنگرزی، منبت کاری، نگارگری، مصنوعات چرمی، معرق چوب و مسگری (ساخت ظروف مسی)و قلم زنی. دراستان زنجان رشته‌های مختلف دیگر صنایع دستی رواج دارد. از آن جمله گلیم بافی در ابهر، قیدار و زنجان روستاهای آن گیوه دوزی ابریشمی و نخی در انگوران و زنجان، رنگرزی در ابهر، زنجان، قیدار، سفالگری در روستای قلتوق، جاجیم‌بافی نواری در شهرستانهای طارم و ماه‌نشان، انگوران، کیسه‌بافی حمامی نواری در انگوران، ماه‌نشان، قیدار را می‌توان نام برد. ضمن آنکه باید گفت قالی‌بافی از جمله هنرها و حرفی هایی است که در اکثر شهرها و روستاهای استان زنجان رونق و رواج دارد.

تاریخچه صنایع دستی :

تاریخچه صنایع دستی در زنجان نیز مانند تمام مناطق ایران به گذشته های دور می رسد ، براساس شواهد باستان شناسی اولین آثار صنایع دستی زنجان را می توان ظروف سفالی قرمز رنگ با نقوش هندسی سیاه متعلق به هزاره پنجم قبل از میلاد، مکشوفه از منطقه سلطانیه، دانست. در منابع مختلف زنجان همواره بعنوان مهد صنایع فلزی مطرح بوده و در این بین می توان به صنایع دستی ذیل نظیر؛ چاقوسازی، مسگری، ملیله کاری، قفل سازی، چلنگری، قلمزنی و ...، اشاره كرد.

دراستان زنجان رشته های مختلف صنایع دستی رواج دارد. از آن جمله گلیم بافی در ابهر, قیدار و زنجان روستاهای آن گیوه دوزی ابریشمی و نخی در انگوران و زنجان, چاروق دوزی در شهر زنجان, رنگرزی در ابهر, زنجان, قیدار, سفالگری در روستای قلتوق, ملیله کاری شامل سینی, سرویس بشقاب کاسه و وسایل مصرفی در شهر زنجان, ساخت انواع چاقو و کارد و قندشکن در زنجان, جاجیم بافی نواری در طارم علیا و ماه نشان, انگوران, کیسه بافی حمامی, نواری در انگوران, ماه نشان, قیدار و حکاکی روی مس در شهر زنجان را می توان نام برد. ضمن آنکه باید گفت قالی بافی از جمله هنرها و حرفی است که در اکثر شهرها و روستاهای استان زنجان رونق و رواج دارد. اما شهر زنجان با آثار فلزی و بویژه چاقوهای زیبا و تنوع آن مشخص می شود و نام زنجان, اینگونه آثار هنری را به ذهن متبادرمی سازد.

گلیم بافی :
گلیم بطور ساده یك فرش با بافت صاف یا یك نوع قالی بدون كُرك یا خواب گره خورده است، نام این فرش در زبانهای مختلف به انواع گوناگون استعمال می شود. گلیم در افغانستان، كلیم در اوكراین، پلاس در قفقاز، لیاط در سوریه و لبنان، چلیم در رومانی و ...
گلیم به مفهوم، الیاف حیوانی و نباتی رنگرزی شده و درهم بافته كه بر روی دارهای افقی و عمودی برگرفته از نمادهای منطقه و نقوش ذهنی و انتزاعی، بافته می شود .
صنعت گلیم بافی در همه دنیا از دشتهای وسیع آمریكا تا اسكاندیناوی و اندوزی یافت می شود. تفاوت عمده در تولید گلیم در مواد اولیه، طرح و نقوش بكار رفته و رنگبندی آن می باشد .
با توجه به اقلیم سرد منطقه زنجان بشر ساكن در این منطقه همواره در فكر تهیه كفپوش گرم جهت استفاده در منازل و نیز بعنوان پرده و... بوده است، مواد اولیه موجود مردم منطقه را به سمت استفاده از بافته ای از پشم بز و گوسفند و ...، هدایت كرد. در حال حاضر در بسیاری از مناطق استان زنجان بافت گلیم بعنوان یكی از شاخصترین بافته های داری مطرح می باشد .

جاجیم بافی:

جاجیم گونه‌ای زیرانداز دورویه است. جاجیم دست‌بافی است از پارچهٔ کلفت شبیه به پِلاس که از پلاس نازک‌تر است و آن را از نخ‌های رنگین و ظریف پشمی یا پنبه‌ای یا آمیزه‌ای از این دو می‌بافند. جاجیم‌ها پرز ندازند و می‌توان از هر دو روی آن استفاده کرد. کوچ‌گردان از آن بهرهٔ زیادی می‌گیرند و کاربرد آن به عنوان روانداز و محافظ سرما است.

جاجیم‌بافی به عنوان یکی از صنایع دستی در ایران رایج در بعضی استان‌ها از جمله آذربایجان شرقی، زنجان، کرمانشاه، کردستان، همدان و فارس است که از دیرباز بین خانواده‌های روستایی و عشایر رواج داشته‌است. جاجیم به عنوان زیرانداز استفاده می‌شود وهم‌چنین هنگام کوچ عشایر برای بسته‌بندی و جابه‌جایی اسباب و لوازم و گاهی به‌عنوان بالاپوش گرم مورد استفاده قرار می‌گیرد. حتی در بین برخی از خانواده‌های روستای جاجیم را به‌عنوان چشم‌روشنی و جهیزیه نوعروسان هدیه می‌دهند و به‌عنوان یادگاری ارزنده سال‌ها در خانوارها باقی می‌ماند.

مواد اولیه جاجیم پشم است و بافت آن شبیه گلیم است، با این تفاوت که جاجیم در چهار تخته بافته می‌شود و پس از بافتن به هم متصل و دوخته می‌شود. در منطقه اورامان و ثلاث باباجانی زنان جاجیم‌هایی را با نقوش متنوع و جنس مرغوب می‌بافند که در نوع خود کم‌نظیر است.

ملیله كاری :
ملیله كاری همواره بعنوان یكی از اصیل ترین صنایع دستی استان زنجان مطرح می باشد. ملیله به مفهوم ظریف كاری نقره است كه با استفاده از مفتولها و نوارهای ظریف نقره و بكار گیری طرحهای اسلیمی و منظم ساخته می شود، مصنوعات ساخته شده شامل: سرویس چایخوری، شكلات خوری، گلدان، شمعدان، قاب عكس و انواع زیورآلات ....، می باشد .

ملیله كاری در ایران :
به روایت محققان، قدیمی ترین اشیاء ملیله ایران متعلق به دوره ساسانیان می باشد. در دوران مذكور صنعتگران فلز كار و مخصوصاً نقره كاران ظروف گران قیمت و سرشار از ذوق و سلیقه هنری خود را برای مصرف طبقات مرفه می ساختند و در راه خلق آثار بسیار ظریف و هنرمندانه تمامی استعداد خود را به كار می گرفتند . در برخی موارد نیز استفاده از سنگهای قیمتی، زیبایی این اشیاء را دو چندان می نمود .  متأسفانه بسیاری از آثار مربوط به دوره تاریخی مذكور در زمان حمله اعراب (به دلیل گرانبها بودن اشیاء نقره ای و سبك بودن وزن آن) به غنیمت برده شد. ولی آنچه كه طی چند قرن اخیر در اثر كاوشهای باستان شناسی و یا به طور تصادفی مناطقی نظیر شوش و همدان و گنجینه جیحون بدست آمده است، نشانگر وجود ملیله كاری و نیز نشان از مهارت و استادی صنعتگران ملیله كار در ایران قبل از میلاد می باشد. پروفسور ((آرتور اپهام پوپ)) در كتاب شاهكارهای هنر ایران ضمن اشاره به زرگری و نقره كاری در سالهای بعد از ظهور اسلام به آثاری از ملیله متعلق به قرن 12 میلادی اشاره كرده است . لازم به ذكر است تعداد و آثار باقیمانده از آن زمان بسیار اندك است از آنجا كه اشیاء ملیله از طلا و نقره ساخته می شوند و می توان به راحتی آنها را ذوب كرده و مجدداً مورداستفاده قرار داد . به همین جهت نیز آن اشیاء به مرور زمان از بین رفته و هم اینك نمونه های زیادی از ملیله كاری دوران گذشته باقی نمانده است .  در دوران سلجوقی اكثر سازندگان آثار نفیس فلزی هنرمندان خراسانی ساكن در شرق و شمال شرقی ایران بودند كه عده ای از آنان به علت جنگ های خونین و زد و خورد های محلی ، ترك وطن كرده ، در سایر شهرها از جمله زنجان ، بروجرد ، همدان ، تبریز و به ویژه شهر موصل اقامت گزیدند .
با توجه به آنچه كه اشاره شد احتمال می رود هنرمندان خراسانی هنر فلز كاری از جمله ملیله كاری را در سال پنجم هـ . ق در زنجان رواج دادند . از دوران قاجاریه نیز تعدادی سر قلیان ، گیره استكان، سینی در اندازه های مختلف ، گوشواره ، سینه ریز و...، باقی مانده كه بخشی از آنها در موزه های داخلی و خارجی و بخشی نیز به صورت مجموعه های خصوصی و یا نزد خانواده ها نگهداری می شود .
در حال حاضر نیز ملیله كاری صرف نظر از تهران كه صنعتگران ملیله كار بیشتر در امر جواهر سازی فعالیت دارند ، در شهر زنجان رواج دارد، لازم به توضیح است كه ملیله به صورت محدود در تبریز و اصفهان نیز رواج دارد ، ولی ملیله زنجان به خاطر اصالت نقوش وهمچنین ظرافت منحصر به فرد در مجموع از كیفیت بالایی نسبت به ملیله اصفهان برخوردار بوده و به نوبه خود جایگاه ویژه ای نیز در بین رشته های برجسته صنایع دستی ایران دارد. این هنر در شهر زنجان از رونق چشمگیری برخوردار است .

ملیله كاری در زنجان :
درباره تاریخچه ملیله زنجان اطلاعات جامعی در دست نیست ولیكن از دو طریق می توان به قدمت این هنر ارزنده پی برد. 1) نوشته ها و سفرنامه های سیاحانی كه به این منطقه سفر كرده و از هنر زیبای ملیله كاری در این منطقه یاد كرده اند. 2) آثار باقی مانده ملیله بسیاراندك بوده و اكثرا متعلق به دو سده اخیر می باشد. در كتب تاریخی كه اشاراتی درباره زنجان دارند از میان صنایع شهر زنجان بیش از هر چیز از صنعت فلز كاری آن سخن كفته اند از آنجا كه ملیله كاری نیز یكی از شاخه های فلزكاری است می توان مسیر حركت آن را در بطن فلزكاری منطقه جستجو كرد. با توجه به رونق شهر زنجان در دوره هخامنشیان ، اشكانیان و ساسانیان فلز كاری نیز كه از صنایع پیشرفته هر یك از این تمدنهاست، در این منطقه وجود داشته است .

سابقه ملیله كاری در زنجان از قرن دهم هجری، به بعد روشن و مشخص است به طوریكه ((فردریك ریچارد))، مستشرق اروپایی، در سفر نامه خود می نویسد : (( شهر زنجان كه شهر كوچكی است نقره، و ملیله كاری این شهر پر زرق و برق است))، همچنین ساموئل گرین ویل بنجامین كه در حدود سال (1883 م 1301 هـ . ق ) به ایران سفر كرده است در مورد صنعتگری در زنجان اطلاعات بیشتری می دهد.
ملیله كاری تا قبل از دوره پهلوی ، به عنوان هنر دستی بومی زنجان فقط در این شهر معمول بوده، در زمان حكومت رضاخان با مهاجرت تعدادی از هنرمندان این شهر به تهران و اصفهان در سایر نقاط كشور نیز رواج یافت. سرویس های چایخوری و شربت خوری ، جعبه جواهرات و دسته چاقو، عمده ترین محصولات تولیدی تا این دوران بوده اند . هنرمندان زنجانی در سال های بعد ، به تدریج بر انواع این دست ساخته های های زیبا افزودند، شاید بتوان رونق این هنر صنعت را در زنجان، دوران سلجوقی دانست وهمچنین بر اساس آثارباقی مانده از دوره صفوی، این دوره را اوج شكوفایی این هنر دانست .

مسگری:

تاریخچه مسگری: بشر بعد از سنگ و گل، برای رفع سایر نیازهایش به فلز روی آورد، در بین فلزات مس زودتر از بقیه فلزات بكار رفت زیرا بصورت خالص در طبیعت یافت می شد و استخراج و بهره برداری از آن ساده بود. درخشش و جلای مس خالص و رنگ جالب توجه سنگهای معدنی از دیگر علل كاربرد آن در طول اعصار گذشته می باشد.به نقل از برخی منابع، قدمت استفاده از مس بر اساس مدارك و شواهد باستانشناسی به 9500 ق.م می رسد و تا قبل از هزاره 5 ق.م(كشف ذوب مس) بصورت خالص بكار رفته و از شیوه چكش كاری سرد برای شكل دادن به آن استفاده می شده. امروزه با استناد به مدارك غیرقابل انكار كه از گوشه كنار ایران یافت شده،می توان شمال و مركز ایران را جزء قدیمی ترین مراكز فلزكاری جهان و نیز فلزكاران ایران از پیشگامان كشف ذوب مس در جهان باستان دانست كه فراوانی معادن مس در ایران ، مؤید این نكته است.با توجه به كشف كوره ذوب مس در سگز آباد قزوین واقع در ((تپه قبرستان)) ، توسط ((دكتر مجدزاده)) ، و نزدیك بودن این منطقه از لحاظ جغرافیایی به زنجان ، كه احتمالاً اولین كوره ذوب مس می باشد و نیز وجود معادن بزرگ مس در منطقه نظیر معدن مس ((رشید آباد)) می توان به قدمت استفاده از این فلز در زنجان پی برد. دوره اسلامی با ممنوعیت استفاده از طلا و نقره برای ساخت ظروف، روند استفاده از فلزاتی چون مس افزایش یافت. زیرا فلزی چكش خوار، شكل پذیر، با قابلیت تورق و مفتول شدن و اجرای تزئینات مختلفی چون مشبك كاری، قلمزنی، حكاكی، فلزكوبی، ترصیع و كنده كاری و ... است. در طول تاریخ دركنار دیگر كاربردهای مس از این فلز جهت ضرب سكه نیز استفاده شده است. اوج هنر فلزكاری دوره اسلامی مربوط به سلجوقیان است كه در این دوره زنجان در كنار مراكزی چون خراسان، موصل، همدان، ری و اصفهان یكی از مهمترین قطبهای فلزكاری محسوب می شده و در این دوره زنجان بعنوان یكی از مهمترین مراكز تهیه ظروف مرصع كاری شده ، مطرح بوده است. در دوره ایلخانی با توجه به نزدیكی پایتخت حكومت ایلخانان به زنجان و توجه حكمرانان ایلخان به فلزكاری و نیز وجود گویهای مرصع نقره كوب، مربوط به این دوره كه نام سلطان اولجایتو در آن حك گردیده می توان موقعیت فلزكاری در دوره مذكور را تصور نمود. در دوران معاصر و اندكی قبل از آن شنیدن واژه مس و مسگری در اذهان عموم تداعی كننده زنجان و بازار مسگران آن بوده است.

متاسفانه، هنر صنعت مسگری در زنجان طی دو دهه اخیر به دلایل مختلفی دچار افول تامل برانگیزی گردیده، به طوری كه از حدود 800 مسگر در حال حاضر فقط 25 مسگر باقی مانده است. از روشهای بكار رفته جهت تزئینات بر روی ظروف مسی در این شهر می توان به قلمزنی روی آن اشاره نمود.



عکاس : حمید بیگلی

در نگاه بیشتر ببینید

 

نظرات   

 
#1 Guest 1391-09-10 15:56
صنعت مهم دستی زنجان چاقو سازی هست. چرا هیچ اسمی از چاقو سازی اینجا نیست !!!!!!!!!!!!!!! !؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟
نقل قول