روز شمار تاریخ زنجان

چهارم آذر

چهارم آذر


1 - دموکراتها چهارم آذرماه 1324 ش- در حالی که نیروهای دولتی در نهایت موضع انفعال بودند- تقریباً بدون هیچ مقاومت جدی وارد زنجان شدند و با اشغال فرمانداری و دستگیری فرماندار، دادستان و رییس آگاهی و تعدادی دیگر از روسای ادارات، طرح حکومت خود را در زنجان پی ریزی کردند. این تسلط آسان منوط به برخی زمینه های مساعد از جمله: حمایت شوروی ها از فدائیان فرقه دموکرات ها، ادغام تشکیلات حزب توده با فدائیان فرقه دموکرات و در نتیجه انتقال نیرو و امکانات این حزب به آنها و بالاخره وضعیت نابسامان و تشکیلات فاسد دولتی بود. بعد از ظهر همان روز 4 آذر 1324 دمکرات ها در صدد تصرف شهربانی نفرات خود را در سبزه میدان مستقر می سازند معدودی از پاسبانان در پشت بام شهربانی و مناره های مسجد سید آماده دفاع هستند و ساعتی از دو طرف تیراندازی ادامه دارد. در این ساعت بازار و مغازه های خیابان ها تعطیل شده و مردم در خیابان ها فقط نظاره گر ماجرا هستند. نزدیکی های غروب «کماندان» روسی به شهربانی آمده و به «یاور فاطمی» افسر نگهبان تکلیف می کنند که شهربانی را تحویل دهد و تیراندازی را موقوف نماید. با تصرف شهربانی، فهیمی فرماندار در خانه ای پنهان می گردد و شهر کلاً در اختیار دموکراتها قرار می گیرد قابل ذکر است که در این روز طرفین کسی مقتول و مجروح نمی گردد و کمیته دمکراتها عملاً اداره امور شهر را به عهده می گیرد و از فردای آن روز نمایندگان کمیته به دوایر و بانکها و سازمان های دولتی مراجعه و با گماردن افراد خود در رأس آن مراکز به رتق و فتق امور شهر می پردازند. شامگاه همان روز برادران ذوالفقاری از جاده همایون شهر را ترک کرده و از دستیابی دمکراتها در امان می مانند و همین چند نفر ذوالفقاری و یارانشان هستند که هفته های بعد هسته مرکزی نیروی مقاومت و جنگهای پارتیزانی را علیه دمکراتها تشکیل می دهند و با درگیریهایی که قبل از چهارم آذر 24 بین افراد آن خاندان و دمکراتها وجود داشته است. تسلیم «مسالمت آمیز» شهرمان در چهارم آذرماه سال 1324 رخ داد و اکنون دوم اذرماه 1325 یعنی دو روز به پایان یک سال تسلط و برگزاری مراسم جشن و سرور دموکراتها مانده بود «که ورق برگشته بود». گفته شد که شب قبل باقیمانده فدائیان و سرکردگان دموکراتها، با نزدیک شدن ارتش با هر وسیله ای که یافتند به طرف میانه حرکت کردند و به سوی سرنوشت نامعلوم و دردناک خویش رهسپار شدند. فرزند سردار اسعدالدوله ذوالفقاری که آن سالها به «سلطان محمود خان» شهرت داشت عصر روز چهارم آذرماه 24 درست در ساعاتی که دموکراتها به دوایر دولتی یورش برده و سازمانهای نظامی و اداری را قبضه می کردند با تنی چند از یاران نزدیک خود از جاده همایون خود را به روستای «سهرین» رساند و روایتی هست که چند نفر از سربازان روسی در تعقیب وی بوده اند و موفق به دستگیری وی نشده اند و فردای آن شب محمودخان خود را به روستای جنوبی شهر می رساند. هفته های بعد تشکّل چریکی ذوالفقاری با پیوستن خانهای دیگر، خانبابان اوریای-عزت بیگ اوریادی-فتح الله خان اوریادی-علیارخان سعیدی و تعدادی از رعایا و افراد وابسته به آن خانواده و نیز گروهی از جوانان شهر آن روز منسجم گردید و روستاهای جنوب زنجان به شرحی که خواهد آمد پایگاه و سنگر جنگ وگریز آنان بود. تعداد افراد ذوالفقاری را قریب به 500 نفر نوشته اند که خوشبختانه اکثریت این جوانان آن روز زنده اند و روایان آن جنگ و گریزها. از طرف دولت مرکزی ستاد ارتش، سرلشگر ارفع، سروان بختیار (همان سپهبد بختیار بعدی دؤخیم معروف ساواک)، ستوان یکم سلامی، ستوان دوم اردلان، ستوان یکم مهندس اشرفی، ستوان یکم طباطبایی وکیلی مأمور تعلیمات و همکاریهای لجستیکی این گروه بودند در بعضی از منابع اشارتی داریم که حتی قبل از تسلّط دموکراتها بر زنجان و آذربایجان دولت مرکزی به تسلیح خانمهای محلی و افرادی که بتوانند در برابر تحرکات حزب توده فعالیت نمایند اقدام کرده بود از جمله در کتاب «گذشته چراغ راه آینده است» نشر «انتشارات ققنوس» ص 252 می خوانیم «در شمال نیز خوانین ذوالفقاری-افشار-بیگدلی-اوصانلو-جهانشاهلو-محمدلو-قجر- (دارائی) از طرف دولت مسلح شده بودند»(محسن اردبيلي، 1379: 128).
2- در حالی که از مدتها قبل عملیات پارتیزانی متوجه شهربانی، یعنی مهمترین مرکز فرماندهی عملیاتهای ضد انقلابی بود. کامل ترین عملیات علیه این مرکز در سحرگاه روز 4/9/1357 صورت گرفت. سازمان چریک های فدایی خلق ایران بلافاصله در همان روز با صدور اطلاعیه ای، مسئولیت حمله به شهربانی زنجان را به عهده گرفت(بیات، 1386: 399).