روز شمار تاریخ زنجان

هشتم شهریور

هشتم شهریور


1 - يادداشت هاي روزانه «ميرزا طاهر بصير الملك شيباني» از دولتمردان عصر ناصري و مؤلّف سفرنامه حاضر، مشحون است از مطالبي كه ما را با وضع زندگاني روزمره و معمولي رجال ديواني و حتّي بعضي از اعيان وقت آشنا مي سازد، به طور كلّي وضع اجتماعي و مدني ايران يكصد سال پيش را پيش چشم ما مجسّم مي سازد. وي مي نويسد: «{روز جمعه 7 ذيقعده سال 1301 ق} بعد از ناهار، مختصر خوابي كردم. سوار شده امديم رو به «ابهر» به رعايا گفتم: «دو سه نفر بيايد ابهر، سياهه اسباب منهومه و استشهاد خود را بياوريد خانه ي امام جمعه ي ابهر»، رعيّت جلو افتاد امديم رو به «ابهر»، بين راه چشمه ي بسيار سردي بود، از آن جا آب برداشتند خوردم، آمديم به «ابهر»، دم خرمن ها پرسيديم، معلوم شد امام جمعه منزل نيست محض اين كه «ابهر» را از دور ديديم؛ از آن جا آمديم «خرّم دره» اربابي است. «چناد» اربابي هم راست «ابهر» است، به متّصل است؛ «خرّم دره» خالصه است، بسيار جاي باصفايي {است}، باغات زياد دارد، پر آب، پر درخت، خانه رعيّتي زياد دارد؛ از آن جا گذشته لب نهر غاز خوانديم، سوار شده از محاذي حسينيه ي ده «ميرشكار» گذشتيم كه سمت دست راست بود، قلعه ي سه برجي تازه خوبي دارد؛ بعد از غروب وارد هيدج شديم. روز يكشنبه 9 {ذيقعده 1301 ق} امروز صبح طامان الله بيك» نايب «سلطانيه» آمد، «غلامرضا بيك» نايب اصطبل توپخانه آمدگ بعد از صرف چاي سوار شديم، بُنه را بار الاغ كردند، آمديم از پل گذشتيم، راه پست و بلندي است؛ زوّار تُرك را توي راه ديديم كه به مشهد مي رفتند، اردبيلي بودند، آمديم به «ديزج» ملكي «علي نقي خان سرتيپ»، پياده شديم، رفتيم توي باغ لب اسطخ{=استخر} فرش انداختند. ناهار خوردي؛ سوار شديم، وقت سوار شدن از «ديزج» آمديم سر خرمن ها «ملّاحسن» آن جا بود، جواني است آمديم اوّل باغات «زنجان». «احمدبيك» را كه شب به «زنجان» فرستاده بودم، جلو آمده بود، «ميرزاهاشم خان» با درشكه و اسباب و چاي امده بود، توي درختستان پياده شده چاي خورديم، از آن جا من و «ميرزا هاشم خان» و «ميرزا محمّد حسين» به درشكه نشسته آمديم به «زنجان» وقت غروب وارد شديم، بعد از ساعتي «ميرزا هاشم هخان» مهمان بود رفت، من با «ميرزا مهدي خان» و طميرزا محمّدحسين» و طهادي خان» پسر «مهدي خان»، انبار شام خورديم، نوكرها در «ديزج» الاغ هاي «سلطانيه» را پس داده، قاطر از ديزجي كرايه كرده بعد از غروب آمدند وارد شدند. روز سه شنبه 11 {ذيقعده} «مرزا عبدالوهّاب خان» رييس تلگراف خانه «زنجان»، ديدن آمد، «ميرزا محمّدعلي كاشاني» رييس پست خانه آمد. روز چهارشنبه 12 {ذيقعده} امروز در «زنجان» بودم عصر با «ميرزا مهدي خان» و «ميرزا محمّد حسين» و «ميراز هاشم خان» رفتيم ديدن شيخ الاسلامين؛ از آن جا آمديم مسجد شاه {را} تماشا كرديم؛ موقوفات مسجد شاه در دست «حاجي ميربهاء الدين» است و مسجد را كاشي مي كنند و سفيد مي كنند، بسيار مسجد با روحي است، مرحوم «عبدالله ميرزا} دارا» ساخته است. پنج شنبه 13 {ذيقعده} امروز جناب «عميد الملك» حاكم «زنجان» تشريف آوردند. عصر سوار شديم با «مراز مهدي خان» و «ميرزا هاشم خان» و «ميرزا حسين» رفتيم توي باغات، جاي باصفايي فرش انداختند نشستيم، مغرب افطار كردم چاي خوردم، دو دانه سيب و يك دانه خيار صرف شد، سيب هاي خوب ممتاز توي باغات ديده شد، درخت گلابي بيار بزرگ دده شد باغات خيلي باصفاي خوب دارد. روز يك شنبه 28 {ذيحجه} آمدم «سلطانيه»؛ نيم ساعت در شب گذشته وارد شدم، «آقا سلطان» جلو آمده بود، نزديك «تپه خاكستر» به خانه «حاجي محمّد علي» كه آن دفعه آمديم، وارد شديم.»، از جمعه 4 (محرم) امروز در «خرم دره» لنگ کردم. روز شنبه 5 (محرم) امروز...، سوار شدم آمدم به «ابهر»، «میرزا نوروز» هم همراه بود. خانه «امام جمعه» «ابهر» پیاده شده، مجلس روضه بود، ملاقات شد. (متقي، 1382، صفحات 315-317)

2- در سوم شهریور 1320 ش ابتدا حریم هوایی شهر شکسته شد و مناطقی از آن مورد اصابت بمب قرار گرفت. به نظر می آید هدف این بمباران ها انهدام قرارگاه های هوایی و تخریب سرباز خانه ها و آتش بارهای هوایی بوده باشد. درست سه روز پس از بمباران، سفیر کبیر شوروی و وزیر مختار انگلیس نامه ای به محمد علی فروغی (نخست وزیر وقت ایران) نوشتند و در یکی از بندهای نامه خواستار عقب نشینی نیروهای ایرانی از پاره ای از شهرها از جمله زنجان شدند و اعلام کردند نقاط مزبور موقتاً به وسیله ی قشون انگلیس و شوروی اشغال خواهند شد. در نامه ی مورخ هشتم شهریور 1320، آنان به صراحت مناطق مذکور را مناطق تحت اشغال شوروی اعلام کردند. هیات دولت ایران نیز در نامه مورخ هشتم شهریور1320/20 اوت 1941 خود به نمایندگان دولتهای مذکور ، موارد فوق را رسماً پذیرفت و بدین وسیله از هر جهت زمینه برای اشغال شهر فراهم شد. در همان اولین روز بمباران، یعنی در سوم شهریور 1320 ش، سرهنگ شیبانی (فرمانده ی هنگ دوم هوایی کشور) تصمیم گرفت از افتادن 13 هواپیمای موجود در فرودگاه تبریز به دست نیروهای شوری جلوگیری کند و آنها را به زنجان انتقال دهد. زمان پرواز علی رغم مخاطراتی که داشت از آن جهت که نیروهای هوایی شوروی بر آسمانها تسلط داشت، به شب موکول گردید. و در ساعت سه بامداد روز چهارم شهریور، سیزده هواپیمای دو باله هنگ دوم هوایی ایران در تاریکی به مقصد زنجان پرواز کردند و از سیزده هواپیما، 10 فروند به سلامت به فرودگاه زنجان رسیدند و بقیه در اثر برخورد با کوه های جنوب تبریز سرنگون شدند. شیبانی که مطئن بود روسها به زودی به عزیمت آنها پی برده و به تعقیب شان خواهند پرداخت، بلافاصله پس از سوخت گیری به مقصد تهران حرکت کرد و چند لحظه پس از پرواز هواپیماهای مذکور از فرودگاه زنجان، فرودگاه فوق مورد بمباران یک هواپیمای شوروی قرار گرفت. سرانجام در روز هفتم شهریور 1320، ستون موتوریزه ی ژنرال نوویکوف از میانه به سمت جنوب شرقی حرکت کرد و در همان روز زنجان را به  اشغال درآورد. و بدین ترتیب روند اشغال به صورت کامل عملی گردید. (بيات، 1386، صفحات92 – 93)

3 - محمود اميدي دادستان انقلاب اسلامي زنجان و احمد شهاب معاون وي به اتفاق از سمت خود استعفا کردند و شهر زنجان را ترک گفتند. محمود اميدي دادستان انقلاب اسلامي زنجان در متن استعفاي خود به عدم هماهنگي زندان اشاره کرده و معاون وي انگيزه استعفاي خود را فراري دادن يک افسر زنداني از زندان زنجان قلمداد نموده است. معاون دادستان انقلاب اسلامي زنجان در استعفانامه خود اشاره کرده است که هنوز طاغوت به مردم زنجان ظلم و ستم مي کند و از سوي ديگر رئيس و متصديان ديگر زندان اين شهر يک افسر زنداني به نام فيروزي را از زندان فراري داده و از اعزام اين افسر به دادستاني جهت اخذ پاره اي تحقيقات خودداري نموده اند. در پي استعفاي دادستان انقلاب و معاونش بازار زنجان از بعدازظهر پنج شنبه تعطيل شد و هزاران نفر از طبقات مختلف مردم زنجان براي بازگشت دادستان دست به راهپيمايي زدند و در مقابل شرکت مخابرات متحصن شدند. اين عده ضمن مخابره طوماري به امام خميني و دادستان کل انقلاب کشور خواستار بازگشت محمود اميدي به زنجان شدند. راه پيمايان سپس به مقابل استانداري رفتند و طي صدور قطعنامه 7 ماده اي پشتيباني کامل خود را از دادستان و معاونش اعلام کردند. راه پيمايان در خاتمه راه پيمايي اعلام کردند در صورت عدم بازگشت دادستان دست به يک راه پيمايي وسيع از شهر زنجان تا قم خواهند زد. مهدوي استاندار زنجان اعلام کرد در اين مورد با وزارت کشور تماس گرفته است و انشاءا... راه حلي براي بازگشت دادستان پيدا خواهد کرد. همچنين جامعه روحانيت زنجان طي ارسال تلگرافي به حجت الاسلام قدوسي دادستان کل انقلاب اسلامي ايران اقدامات قاطعانه محمود اميدي را تاييد کردند و خواستار بازگشت دادستان زنجان و معاونش شدند.

4 - آيت الله موسوي نيز طي اطلاعيه اي که از راديو زنجان پخش شد اعلام داشت: در پي تماس با دادستان کل کشور انقلاب مقرر شده که از روز شنبه دادستان انقلاب به زنجان باز گردد. گروهي از فرهنگيان زنجان نيز با ارسال تلگرافي خواستار بازگشت دادستان و معاونش شدند.

5 - اعلام موجوديت سازمان رزمندگان پيشگام مستضعفين ايران شعبه زنجان با صدور اطلاعيه اي، موجوديت خود را اعلام کرد. شعبه اين سازمان در زنجان از علاقمندان شرکت در فعاليتهاي ايدئولوژيکي و سياسي خواسته است در صورت تمايل نسبت به ثبت نام خود در اين سازمان اقدام نمايند.